Khi ai cũng khuyên một điều: dấu hiệu tốt, hay chỉ là một nguồn vọng lại nhiều lần
Hỏi năm người, cả năm nói giống nhau. Cảm giác lúc đó rất dễ chịu: chắc rồi, đúng rồi, khỏi phải nghĩ nữa.
Nhưng năm người cùng nói một điều có thể vì hai lý do hoàn toàn khác nhau. Một là mỗi người tự tới kết luận đó từ kinh nghiệm riêng — đây là tín hiệu rất mạnh. Hai là cả năm cùng đọc một nguồn, hoặc cùng nghe từ một người, hoặc cùng lặp lại một câu đang lan rộng. Trường hợp này thì năm người cũng chỉ bằng một.
Phân biệt được hai cái đó là kỹ năng đáng có, vì nó quyết định mình đang có nhiều bằng chứng hay chỉ có một tiếng vọng.
Câu hỏi để tách hai trường hợp
Chỉ cần một câu, hỏi từng người: "Anh/chị biết điều này từ đâu?"
Nếu câu trả lời là "nhà tôi làm vậy mấy chục năm rồi", "tôi làm nghề này tôi thấy", "tôi thử rồi hỏng nên nhớ" — đó là kinh nghiệm riêng, và nhiều người cùng có kinh nghiệm giống nhau là chuyện đáng tin.
Nếu câu trả lời là "trên mạng nói vậy", "tôi nghe ông A nói", "sách nào cũng viết thế" — thì kiểm xem có phải cùng một nguồn không. Rất thường là cùng một.
Câu hỏi này không hề khiếm nhã nếu hỏi với giọng tò mò thật. Người có kinh nghiệm thật thường thích kể, và câu chuyện họ kể lại là phần có giá trị nhất trong cả cuộc trò chuyện.
Vì sao một câu lan được mà không cần đúng
Mấy loại câu sau lan rất nhanh, bất kể đúng sai:
- Câu dễ nhớ. Ngắn, có vần, có hình ảnh. Bộ nhớ ưu tiên thứ dễ lặp lại chứ không ưu tiên thứ đúng.
- Câu nghe có vẻ có lý. Nếu nó khớp với một điều mình vốn đã tin thì mình không kiểm nữa.
- Câu an toàn khi nói ra. Khuyên người ta cẩn thận thì không bao giờ bị trách; khuyên ngược lại mà có chuyện thì mang tiếng. Nên lời khuyên thận trọng luôn lan nhanh hơn.
- Câu có người được lợi khi nó lan. Nếu làm theo lời khuyên đó thì phải mua một thứ gì đó, thì nó có thêm động lực để được nhắc đi nhắc lại.
Không phải câu nào lan rộng cũng sai — nhiều câu lan rộng vì nó đúng thật. Nhưng mức độ lan rộng không phải bằng chứng cho tính đúng, và đó là chỗ người ta hay nhầm.
Khi nào đồng thuận là dấu hiệu tốt thật
Đồng thuận đáng tin hơn khi có mấy điều kiện sau:
Những người đồng ý ở các vị trí khác nhau. Thợ, người bán, người dùng, người không liên quan — mà vẫn nói giống nhau, thì đó là tín hiệu mạnh. Họ không có chung lý do để cùng nói sai.
Trong đó có người sẽ thiệt nếu điều đó đúng. Một người bán nói với mình rằng món này không cần thiết — lời đó đáng tin hơn hẳn, vì nó đi ngược quyền lợi của chính người nói.
Có người phản đối được tôn trọng. Nơi nào mà ý kiến khác vẫn được nói ra và bàn tử tế, thì sự đồng thuận ở đó có giá trị. Nơi nào ai nói khác là bị gạt đi ngay, thì đồng thuận chỉ là im lặng.
Có ai đó nêu được điều kiện loại trừ. "Cách này đúng trừ khi gặp trường hợp X" — người nói được câu đó là người đã dùng thật, chứ không phải người đang lặp lại.
Dấu hiệu mình đang nghe một tiếng vọng
Mấy dấu hiệu sau khá đáng tin:
Mọi người dùng cùng một cách diễn đạt, đôi khi cùng một con số, cùng một ví dụ. Kinh nghiệm thật thì mỗi người kể một kiểu; câu chép lại thì trùng nhau tới từng chữ.
Không ai nêu được trường hợp ngoại lệ. Cái gì dùng thật cũng có lúc không hợp; ai cũng nói nó đúng trong mọi hoàn cảnh là dấu hiệu chưa ai dùng thật.
Hỏi sâu thêm một bậc thì câu trả lời loãng đi — quay lại lặp câu ban đầu, hoặc chuyển sang chuyện khác.
Và: tất cả cùng xuất hiện trong một khoảng thời gian ngắn. Một điều được nhắc tới khắp nơi trong vài tháng gần đây thì thường là một trào lưu, chứ không phải một kinh nghiệm tích luỹ.
Khi mình là người đi hỏi nhiều nơi
Nếu định hỏi nhiều người cho chắc, thì chọn người ở các vị trí khác nhau chứ đừng hỏi năm người trong cùng một nhóm. Hỏi năm người trong cùng một hội nhóm là hỏi một lần rồi nghe lại năm lần.
Và đừng kể cho người sau nghe người trước đã nói gì — trừ khi mình cố ý muốn họ phản biện. Nói trước là đã dẫn dắt, và phần lớn người ta ngại nói ngược lại một ý đã được nêu ra.
Cách hỏi trung tính thì đơn giản: mô tả tình huống, rồi hỏi "theo anh/chị thì nên thế nào", chứ đừng hỏi "em nghe nói phải làm thế này, có đúng không".
Đồng thuận trong nhà
Chuyện này cũng xảy ra ngay trong gia đình: cả nhà cùng tin một điều vì cùng nghe từ một người — thường là người lớn tuổi nhất, hoặc người quyết đoán nhất.
Ở đây thì không nên đem chuyện "kiểm chứng" ra làm căng, vì phần lớn mấy điều đó vô hại và còn là phần gắn kết của nhà. Chỉ cần để ý khi nó dẫn tới quyết định tốn kém hoặc ảnh hưởng tới sức khoẻ — lúc đó thì đáng hỏi thêm một người ngoài, nhẹ nhàng thôi.
Ngược lại: khi chỉ có mình mình nghĩ khác
Có tình huống ngược, và nó khó chịu hơn: mọi người nói một đằng, riêng mình thấy không phải vậy.
Trước hết, cảm giác đó không tự động sai. Người ở trong tình huống cụ thể — căn nhà của mình, công việc của mình — thường nắm những chi tiết mà người khuyên không có. Rất nhiều lời khuyên chung đúng trên diện rộng nhưng không hợp với một ca cụ thể.
Cách kiểm cho công bằng: viết ra vì sao mình nghĩ khác. Nếu viết được thành hai ba dòng có căn cứ cụ thể — nhà mình có đặc điểm này, mình đã thử và kết quả như kia — thì đó là ý kiến đáng giữ, và nên nói ra chứ đừng im.
Còn nếu viết mãi không ra được lý do nào ngoài "tôi thấy vậy thôi", thì cũng đừng vội bỏ, mà đi hỏi thêm một người ở vị trí khác hẳn. Có thể mình đang nắm một chi tiết mà chưa gọi tên được.
Cái nên tránh là hai cực: gật theo cho xong dù trong lòng không phục, hoặc giữ ý mình chỉ vì không muốn thua. Cả hai đều dẫn tới quyết định tồi, chỉ khác đường đi.
Ba điều gọn lại
Một. Năm người cùng nói một điều có thể là năm nguồn độc lập, cũng có thể là một nguồn vọng lại năm lần. Hỏi từng người "biết điều này từ đâu" là tách được.
Hai. Đồng thuận đáng tin khi người đồng ý ở các vị trí khác nhau, khi có người thiệt nếu điều đó đúng, và khi ai đó nêu được trường hợp ngoại lệ.
Ba. Đi hỏi nhiều nơi thì chọn người khác nhóm nhau, và đừng kể cho người sau biết người trước đã nói gì.