Ánh sáng và thông gió: đo bằng gì, thiếu ở đâu, sửa tới đâu

"Nhà tối quá" là lời than phổ biến nhất về một ngôi nhà, và cũng mơ hồ nhất. Tối ở đâu, tối vào giờ nào, tối so với cái gì — ba câu đó phải trả lời được thì mới biết nên sửa cái gì. May là ánh sáng thuộc nhóm ít ỏi những thứ trong nhà đo được bằng con số, bằng đúng cái điện thoại đang nằm trong túi bạn.

Thông gió thì ngược lại: không đo dễ bằng, nhưng có một phép thử bằng que hương cho biết gần hết những gì cần biết. Bài này đi qua cả hai.

Hai loại ánh sáng, đừng gộp làm một

Chúng phục vụ hai việc khác nhau và không thay thế nhau được:

• Ánh sáng để nhìn — đủ để đọc, thái rau, xỏ kim. Đèn làm tốt việc này, và làm tốt vào bất cứ giờ nào.
• Ánh sáng ban ngày — thứ cơ thể dùng để chỉnh đồng hồ sinh học. Nó mạnh hơn đèn trong nhà hàng chục tới hàng trăm lần, và không có bóng đèn dân dụng nào thay được.

Một căn hộ có thể sáng trưng về đêm mà vẫn là "nhà thiếu sáng", vì buổi sáng không có tia nắng nào lọt vào. Khi ai đó nói nhà tối làm người uể oải, họ đang nói về loại thứ hai.

Đo bằng lux, và giới hạn của phép đo bằng điện thoại

Đơn vị đo độ rọi là lux. Điện thoại có cảm biến ánh sáng môi trường, và có ứng dụng đọc ra con số đó. Đặt máy nằm ngửa ngay trên mặt bàn hoặc mặt sàn chỗ cần đo, đứng tránh sang bên để không đổ bóng, đọc số.

⚠️ Con số này không chính xác như máy đo chuyên dụng — sai lệch vài chục phần trăm là bình thường, và mỗi điện thoại lệch một kiểu. Nhưng nó vẫn rất có ích, vì thứ bạn cần là so sánh: chỗ này so với chỗ kia, giờ này so với giờ khác, trước sửa so với sau sửa. Cùng một máy đo nhiều chỗ thì phần sai lệch triệt tiêu gần hết.

Mấy mức đáng thuộc

Để có cái neo khi đọc số:

• Ngoài trời nắng: hàng chục nghìn lux — lớn hơn bất cứ thứ gì trong nhà nhiều lần.
• Ngoài trời râm hoặc trời mưa: vẫn thường vài nghìn lux.
• Sát cửa sổ trong nhà ban ngày: khoảng một nghìn tới vài nghìn.
• Giữa một phòng khách bình thường ban ngày: thường chỉ còn vài trăm.
• Mức khuyến nghị để đọc và viết: quanh 300–500 lux tại mặt bàn.
• Mức khuyến nghị cho chỗ thái, chỗ làm việc tay chi tiết: 500 lux trở lên.
• Phòng ngủ buổi tối: càng thấp càng dễ ngủ, vài chục lux là đủ để đi lại.

Điều bất ngờ với hầu hết người đo lần đầu là độ rọi tụt rất nhanh khi rời khỏi cửa sổ. Lùi vào hai mét thường mất quá nửa. Đó là lý do phòng "có cửa sổ" vẫn tối ở phía trong.

Vì sao nhà ống Việt Nam tối ở khúc giữa

Nhà ống điển hình sâu 15–20 mét và chỉ có hai mặt thoáng ở hai đầu. Ánh sáng ban ngày vào được khoảng vài mét rồi hết, nên khúc giữa — thường là bếp và cầu thang — sống bằng đèn suốt ngày.

Đây là vấn đề hình học, không phải vấn đề thiết bị: không có bóng đèn nào sửa được chuyện không có tia nắng nào tới chỗ đó. Chỉ có ba cách thật sự giải quyết được, và cả ba đều là chuyện xây dựng: giếng trời, ô thoáng lấy sáng từ trên mái, hoặc mở thêm mặt thoáng bên hông nếu có.

Năm cách lấy thêm sáng mà không đập tường

• Cửa kính hoặc ô kính trên vách ngăn trong nhà. Một tấm kính ở phần trên vách ngăn phòng chuyển sáng từ phòng sáng sang phòng tối mà vẫn giữ riêng tư.
• Đổi rèm. Rèm dày kéo hờ suốt ngày là thủ phạm hay gặp nhất. Rèm hai lớp — một lớp mỏng cho ban ngày, một lớp cản sáng cho ban đêm — giải quyết cả hai nhu cầu.
• Dọn ban công và bệ cửa sổ. Đồ chất cao, lưới chắn dày, cây leo rậm đều ăn ánh sáng. Đo trước và sau khi dọn, con số nói rõ hơn cảm giác.
• Màu tường sáng. Xem mục dưới — thứ này ăn nhiều hơn người ta nghĩ.
• Gương đặt đối diện hoặc chếch nguồn sáng. Không nhân thêm ánh sáng, nhưng đưa nó vào sâu hơn và làm phòng bớt cảm giác bí. Đặt gương ở chỗ tối om thì không được gì cả.

Màu tường ăn bao nhiêu

Mỗi bề mặt có một hệ số phản xạ: trắng phản xạ phần lớn ánh sáng chiếu tới, be và kem phản xạ hơn nửa, còn màu tối hoặc gỗ sẫm chỉ trả lại một phần nhỏ. Trần nhà là bề mặt quan trọng nhất vì ánh sáng dội từ trần xuống chiếm phần đáng kể độ rọi giữa phòng — đây là lý do trần trắng gần như luôn là lựa chọn đúng, kể cả khi tường sơn màu.

Một phòng tường sẫm màu có thể cần gấp đôi công suất đèn để đạt cùng độ rọi so với phòng tường sáng. Muốn màu đậm thì nên để nó ở một mảng tường thay vì cả bốn phía.

Đèn: ba lớp thay vì một bóng giữa trần

Lỗi phổ biến nhất trong nhà Việt là một bóng công suất lớn treo giữa trần cho cả phòng. Nó tạo bóng đổ khó chịu, chói khi nhìn lên, và vẫn không đủ sáng ở chỗ thật sự cần.

• Lớp nền — chiếu sáng chung, để đi lại và nhìn tổng thể.
• Lớp việc — đèn ngay tại chỗ làm: dưới tủ bếp chiếu xuống thớt, đèn bàn học, đèn đọc cạnh giường. Đây là lớp hay thiếu nhất, mà lại là lớp quyết định mắt có mỏi hay không.
• Lớp dịu — đèn hắt tường, đèn ngủ. Dùng buổi tối để không phải bật đèn nền chói mắt.

Hai con số in trên hộp đèn mà nên đọc

Nhiệt độ màu (đơn vị K): 2700–3000K là ánh sáng vàng ấm, 4000K trung tính, 6500K trắng xanh. Phòng ngủ và phòng khách buổi tối nên dùng vàng ấm; bếp và bàn làm việc thì trung tính dễ chịu hơn. Đèn 6500K trong phòng ngủ là một nguyên nhân khó ngủ rất hay bị bỏ qua.

Chỉ số hoàn màu (CRI hoặc Ra): cho biết đèn tái hiện màu sắc trung thực tới đâu, thang tới 100. Dưới 80 thì thức ăn trông xám, da người trông bệnh, quần áo chọn ban đêm ra ngoài trời lại thành màu khác. Bếp, gương trang điểm và tủ quần áo nên dùng đèn CRI cao. Con số này thường in nhỏ, nhưng đèn nào không ghi thì thường là vì nó thấp.

Thông gió không cùng bài toán với ánh sáng

Một ô cửa lấy sáng tốt chưa chắc thông gió tốt. Gió cần hai lỗ ở hai phía đối nhau — một chỗ vào, một chỗ ra. Phòng chỉ có một cửa sổ, dù to, gần như không có gió xuyên; không khí chỉ quẩn.

Ba thứ hay bị bỏ qua khi tính đường gió: cửa phòng đóng suốt ngày (chặn mất nửa đường đi), khe thoáng dưới cánh cửa bị bịt bằng thảm, và quạt hút nhà vệ sinh xả vào trần giả thay vì ra ngoài trời.

Phép thử que hương

Muốn biết trong nhà không khí đi theo đường nào, đốt một que hương và cầm nó đi chậm quanh nhà, nhìn hướng khói bay. Làm ở chỗ cửa phòng, chỗ cửa sổ, chỗ quạt hút, chỗ khe dưới cánh cửa.

Khói đứng im ở một góc nghĩa là góc đó không có trao đổi không khí — và thường đó cũng chính là góc hay bị mốc. Khói bị hút mạnh về một khe cửa nghĩa là bạn vừa tìm ra đường gió chính của nhà, một thông tin đáng giá khi quyết định kê giường hay đặt bàn.

Thứ tự làm, nếu chỉ sửa được vài thứ

1. Đo lux ở ba chỗ bạn ngồi lâu nhất, vào giữa buổi sáng. Có số rồi mới biết đang thiếu bao nhiêu.
2. Dọn thứ đang chắn cửa sổ và ban công, đổi rèm dày sang rèm hai lớp. Không tốn gì mấy mà thường lấy lại được nhiều nhất.
3. Thêm lớp đèn việc ở chỗ thái, chỗ đọc, chỗ làm — trước khi nghĩ tới đổi đèn trần.
4. Kiểm nhiệt độ màu đèn phòng ngủ; đang 6500K thì đổi sang 3000K.
5. Thử que hương, tìm góc không có gió, mở một đường thoát cho nó.
6. Cuối cùng mới tới sơn lại tường trần và các việc xây dựng.

Thứ tự này đi từ rẻ và nhanh tới đắt và lâu — và trong phần lớn nhà, ba bước đầu đã đủ để lời than "nhà tối quá" biến mất.